‘Elsien kumm’ries gauw van ’t Faarken’: ooldst bekend Stellingwarver gedicht an now toe

Links inleider Henk Bloemhoff, rechts dichteresse Attie Nijboer (@Lenus v.d. Broek)

In verbaand mit de nationaole Dag van de poëzie hul de Stellingwarver Schrieversronte een literaire aovend in et Stellingwarver instituut veur tael en kultuur in Berkoop. De SSR hadde oold-mitwarker dr. Henk Bloemhoff bereid vunnen om een soort overzicht van en toegelieke inkiek te geven in de Stellingwarver schrieveri’je deur de jaoren henne. De inleiding, mit veul ni’je infermaosie, wodde as arg boeiend erveren, zodat keken wodt naor veerdere publikaosiemeugelikheden.

‘Elsien kumm ‘ries gauw van ’t Faarken’

‘Aenlik kuj’ et overzicht van de Stellingwarver schrieversri’je beginnen laoten in 825,’ neffens Bloemhoff, ‘bi’j de Ooldsaksische Heliand van et jaor 825 (Heiland = ‘heiland, redder’, daor is Christus mit bedoeld), een ‘heldenepos’ van tegen de zesduzend dichtregels. Ooldsaksisch dus, en et Stellingwarfs gaot daor op weeromme, mar de taelveraandering deur de jaoren henne het maekt dat et Ooldsaksisch veur de gewone lezer liekemin goed leesber is as et Ooldnederlaans veur de Nederlaanstaelige van now.’

Meraokels interessaant nuumde de spreker de ontdekking van de Twentse onderzuker Goaitzen van der Vliet. Et gaot om een tal Overiesselse gedichten, vermoedelik schreven deur Meinard Tydeman, o.e. griffier van de Overiesselse staoten, en wel van 1790 tot 1795. Op verzuuk van Van der Vliet onderzocht Iesselakedemiemitwarkster Philo Bloemhoff-de Bruijn de twaelf riemen die hi’j vunnen hadde in een oolde bron. In ien van de gevallen bleek et om de tael van Ooldemark te gaon, Stellingwarfs dus. Tydeman het vermoedelik in alle riemen die hi’j maekte zo goed meugelik de tael van de stad bruukt daor et omme gong. D’r staon stadsofbelings bi’j trouwens, en zo kwam ok de tael van Ooldemark veur ’t locht. Dit is dat gedicht, in oorspronkelike spelling: 

Elsien kumm’ries gauw van ’t Faarken

Gief het nog wet Kroggen – Mæel:,

‘k Sal veur dat dink niet langer waarken

’t Is rontum nog al even kæel.

Kum an ik loop ries na Jan Ræchies,

Die Man is selver Slagters Baas

Daar op te Maark daar staan zijn Mæchies,

En mæken daar een groot geraas.

Mijn Væder mit mijn Nigte Stijn;,

Gaan maargen na Sunt Lamers-Maark :

Maar ik bin by mijn MeujeTrijne,

Want ik heb’ alle Dægen waark.

Ik weyd’ en Koe veur Dokter Tittel;

En veur Juffer Spanjers Breur,

Die wortte slagt tut Evert Keetel,  

Kyk taar staat hy veur de Deur. 

ik loop ries na Jan Rachies,

Die Man is selver Slagters Baas

Daar op te Maark daar staan zijn Maechies,

En maeken daar een groot geraas.

Mijn Vader mit mijn Nigte Stijne,

Gaan maargen na Sunt Lamers-Maark,

Maar ik bin by mijn MeujeTrijne,

Want ik heb’alle Dagen waark.

Ik weyd’ en Koe veur Dokter Tittel;

En veur Juffer Spanjers Breur,

Die wortte slagt tut Evert Keetel,  

Kyk taar staat hy veur de Deur. 

(Citeerd uut Overijsselse Historische Bijdragen. No. 131 (2016).

An now toe was et meerst oolde Stellingwarver gedicht dat bekend was dat van

Steffen Lammerts Brug uut, schoelemeester die veural bekend is deur zien ‘De zoemer van 1837’, publiceerd in de Friesche Volksalmanak.

Gedichten van Attie Nijboer

Nao et eerste diel van et overzicht van de Stellingwarver schrievereri’je van 825 tot 2020 vormde dichteresse Attie Nijboer mit de prissentaosie van heur wark et twiede diel van de aovend. Op een innemende meniere brocht ze een mooie riegel van de eigen gedichten, herkenber en treffend. In ien van de gedichten komt as thema et onthoold veur, en in et twiede diel van zien verhael haokte Henk Bloemhoff daorbi’j an.

Haandboek Stellingwarver literetuur

‘Wi’j moe’n wat d’r an Stellingwarver literetuur is niet of weinig zichtber holen, we moe’n die ok in bloemlezings en literetuurgeschiedenissen veur et voetlocht brengen, as een belangriek onderdiel van de eigen tael en kultuur,’ gaf Bloemhoff an. Hi’j pleitte daoromme ok stark veur ien van de ni’je projekten die de Stellingwarver Schrieversronte in veurbereiding het, een tetaoloverzicht van de Stellingwarver Schrieveri’je deur de jaoren henne. Oftewel een haandboek Stellingwarver literetuur. Hi’j leut drie veurbeelden van de Drentse literetuurgeschiedenis zien en drieje van de literetuur in et Fries.

Verfilming, ni’je loot an de literaire stamme

Ni’je loot an de literaire stamme is de verfilming, in dit geval die van ‘Daor klept de klokke weer’. In et dadde onderdiel van de aovend vertelde Sietske Bloemhoff daorover, an de iene kaante over et artistieke pat, an de aandere kaante over et historisch verhael en aachtergrond. Dat gaot om stried veur en verlös van de Stellingwarver vri’jhied eerste kwat van de 16de ieuw. De film dri’jt op dit stuit her en der in de verschillende dörpen. De aovend wodde ofsleuten mit een vertoning, en die wodde deur et anwezige volk slim op pries steld, krek as de aovend as gehiel.

30 jannewaori: aovend over literetuur

Op 30 jannewaori verzorgt Henk Bloemhoff bi’j de SSR in Berkoop een aovend over Stellingwarver literetuur. D’r is die aovend niet alliend ommedaenken veur proza, mar ok veur poëzie, want die dag is et ommes nationaole gedichtedag.
Daornaost is d’r ommedaenken veur de ni’je perveensiaole literaire kaorte, daor ok Stellingwarver teksten in opneumen binnen. Direkteur Bert Looper van Tresoar, et instituut dat de kaorte uutgaf, vertelt daorover. Tot slot van et pergramme wodt de film ‘Daor klept de klokke weer’ vertoond. De aovend begint om 20.00 ure, de toegang is € 5.00, liekewel veur kursisten en kursusleiding Kursus Stellingwarfs is de toegang vergees.

De kastaovend van de jeneverkeuning

Et was de aovend veur de Kastdaegen. Et wark was an kaant en et vee besteld. Riekien was mit heur dochter de mooie grote kastboom an ’t optugen, Klaos, de zeune, zat bi’j de taofel mit een boek en Haarm, onderuutzakt in zien makkelike stoel, zat een dikke brief te lezen van zien vrund Jan Boogaard uut Kannede. Doe hi’j de brief uut hadde en wat stillegies veur him uut zat te kieken, vreug Riekien: ‘Nog wat biezunders?’

   ‘Now, ze maeken et best in Kannede. Hi’j schrift een protte over de hongerwinter; hi’j het de foto van Berend de ’Streuper’ now in de kaemer hangen. Et is vremd, zegt hi’j, daj’ op ’t heden zo vaeke an die tieden weeromme daenken. Of et now komt, dat zien zeune ok achttien jaor wodden is; of dat et een betien heimwee naor Hollaand is, hi’j wet et niet. Et is zo slim, dat doe hi’j dit jaor de winterkleren antrok, doe de barre Kannedese winter begon, hi’j inienen Berend weer veur him zag! Et is singeliers, schrift hi’j in ’t laeste, daj’ zo vaeke daenken moeten an een meenske, diej’ mar iene weke in je leven kend hebben.’ De kiender hangen Haarm an de lippen en Riekien zegt: ‘Ie mossen ze dat verhael mar es vertellen. Dan maek ik intied de koffie klaor.’

De kiender gaon bi’j Haarm zitten en hi’j vertelt: ‘Jan Boogaard is kot nao de oorlog naor Kannede emigreerd en is daor laeter mit een Kannedese vrouw trouwd. Doe ik mit him in de kunde kwam, woonde hi’j in Rotterdam. Doe ik in de eerste oorlogsjaoren mien femilie in Amsterdam es opzocht om eteri’je te brengen, trof ik him op ’e Lemmerboot. Hi’j was om eten uut west in Frieslaand. We raekten an de praot, konnen et goed mit mekeer vienen en laeter korrespondeerden we.

De dag veur de Kastdaegen van 1944 ston hi’j inienen bi’j oons veur de deure en doe is hi’j – Heit en Mem vunnen et best – die hiele winter en in de meitied ok nog bi’j oons op ’e boerderi’je bleven. Jan hadde een verschrikkelike reize aachter de rogge op zien oolde fietsien. Een jonge van achttien was ’t ok nog mar. Maeger as braandhoolt, en een honger. Hi’j was de Duutsers ontvlocht. Daegen hadde hi’j onderwegens west eer hi’j de Stellingwarven berikte. Doe was et al aovend; hi’j was doodmuui en deur en deur nat en koold van de hadde regen en wiend. Gien meenske bi’j de weg om te vraogen waor hi’j was en waor ik woonde. Doe hi’j et oolde husien van Berend zag gong hi’j daor mar op an. De blienen weren dichte. Jan klopte op ’e deure. Doe hi’j daor een posien waacht hadde, roffelde hi’j uut alle macht mit zien hanen op de blienen.

   ‘Stille mar, ik kom d’r al an!’ – heurde hi’j foeteren. Doe de deure op een kiertien eupen gong, snauwde Berend: ‘Ik ken jow ja niet. Hoe hael ie et in jow malle kop zo te kloppen. Ik docht an braand of onraod. Vot!’

Doe zakte Jan in mekeer, doodop van de reize. Hoe hi’j in huus kommen was? Hi’j kwam pas weer een betien tot himzels doe hi’j in een rieten stoeltien bi’j de waarme kachel zat. Pietereulielaampe an. Tegenover him Berend in zien haegelwitte bostrok. De bedsteedeurties eupen. Bliekber in de haost, deur dat geklop, was hi’j uut bedde floept en hadde rap een boverbroek antrokken. De witte piepen kwammen d’r netties – as een mechet – onderuut. Naodat Jan zien zeggien daon hadde miende Berend dat hi’j de eerste daegen mar bi’j him blieven mos. Nao wat eten en drinken mos Jan him mar uutkleden, dan konnen zien kleren naachs bi’j de kachel dreugen. Intied hadde Berend waeter hiete. ‘Ie wassen je eerst mar es goed nao die reize!’ Een betien schaemel begon Jan him uut te kleden en op ’t laest ston hi’j daor dan te klappertanen van de koolde in zien te kot wodden interlockien en onderbroekien.

   ‘le zitten ok niet al te best in et pak, mien jonge,’ vun Berend.

   ‘Nu, U wel, Meneer Berend,’ zee Jan een betien lachende.

Berend wol weer op bedde, hadde zien boverbroek uuttrokken en ston daor in zien lange onderbroek. ‘Lach ie mar,’ sneerde Berend. ‘Ik heb de bi’jnaeme Berend de Streuper. Aj’ dan bi’j naacht bi’j pad en weg binnen, moej’ wel wat goed spul an et lief hebben.’ Hi’j dee de deuren van et grote kamminet eupen. ‘Kiek es naor disse staepel, Jan. Dat bin de zommerspullen. En kiek, daornaost ligt een protte dik wollen wintergoed. Mien mem het vlak veur de oorlog ommeraek goed veur heur zeune zorgd. Ik misse heur trouwens nog elke dag.’

Hi’j pakte een stel van de zommerspullen en legde die bi’j Jan daele. ‘En gien kommentaor, dat trek ie an. Ja, dat hemd, die bostrok en die onderbroek. We kun je hier in de Stellingwarven niet ziek hebben!’Et was beter, vun Berend, dat ze tegere in zien bedstee sleupen. Gien meenske hadde d’r wat mit neudig dat hi’j een uutvanhuzer, evakuee of onderduker in huus hadde. ‘Kroep d’r mar in, Jan.’ Dat leut die him gien twie keer zeggen. Rap lag hi’j tussen de Duutse laekens onder een vracht dek. Zo muui was hi’j dat hi’j vernam iens niet dat Berend bi’j him op bedde kwam. ‘Mar es goed bekommen, flink eten, mar wel in huus blieven,’ zee Berend de ere morgen. ‘Zo omdebi’j 18 jaor is een geveerlike leeftied. En veural niet benauwd wezen aj’ naachs es wakker wodden en Berend is d’r niet. Dan bin ’k an et ’streupen’,’ lachte hi’j.

Een weke het Jan d’r west. Doe hi’j die morgen veur de eerste Kastdag wakker wodde, schrok hi’j ommeraek doe hi’j vernam, dat Berend nog niet weeromme was. Rap klom hi’j uut de bedstee. Op ’e taofel ston zien betien begage mit nog een grote rieten koffer d’r bi’j. Op die koffer lag een briefien. ‘Aj’ dit vienen, Jan, álles mitnemen en as de weerlocht d’r vandeur gaon.’

Een half uurtien laeter ston Jan bi’j oons veur de deure. Hi’j mos mar bi’j mi’j op ’e zoolder slaopen, vun oonze mem. Zien spullen mos hi’j mar uutpakken. Doe hi’j die rieten koffer eupenmaekte, vun hi’j daor de hiele staepel zommerondergoed van Berend, sokken, schoenen, boezeroenen, overals, nuum mar op. Mem, Jan en ik keken oonze ogen uut en begrepen d’r niet vule van. Wat was mien mem bliede, doe ze een grote deuze mit ziepe, en iene mit thee en koffie vun onder in de koffer. Daor hadde ze slim verlet van. Jan bleef daor staon mit een eupenmaekt pakkien in zien hanen. ‘Een petret van Berend en mien persoonsbewies,’ reup hi’j uut. ‘Kiek now es an. Ik bin in 1927 geboren en now staot d’r 1928.’

Was Berend een ’streuper’? lederiene miende van wel. Doe wi’j tegere die eerste Kastmorgen uut de karke kwammen, stonnen d’r een protte meensken drok mit mekeer te praoten. Of wi’j et ok al heurd hadden? Een auto vol Duutsers was gistermorgen om tien ure bi’j Berend de Streuper west. Berend was niet thuus, mar ze hadden alles overhoop haeld. D’r wodde zegd, dat ze onder de vloer en onder de bedsteden een protte waopens vunnen hadden. Jan wodde wit om de neuze en was flink overstuur doe we naor huus kuierden. Et wodde him now dudelik hoe en deur wie zien toedoen zien persoonsbewies veraanderd was. Berend was gien streuper, mar hi’j was bi’j de ondergrondse. Zol hi’j wat geveerliks daon hebben? Was hi’j benauwd wodden? Of hadde hi’j een veurgevuul had? Waoromme aanders die koffer?

Een posien laeter lazzen wi’j in de kraante, dat ze Berend Bijvoet bi’j een overval op een distribusiekantoor pakt hadden en dat hi’j een weke laeter deur de Duutsers doodscheuten was.’

Riekien kwam in huus mit de koffie. Nog onder de indrok van Haarm zien verhael stak Klaos een peer keerzen an en zette een plaete op mit Kastzang. ‘Vrede op aarde, in de meensken een welbehagen,’ heurde Haarm, en hi’j wodde d’r eers van. Mit knipperende ogen keek hi’j in dat witte wapperende vlammegien van een keerze. In himzels zee hi’j: ‘Bedaankt, Berend de Streuper. Daank veur jow stried. le hebben jow jonge leven d’r veur geven. Daank, dat wi’j in de Stellingwarven en Jan in Kannede mit deur jow stried now vrede hebben.’

Dit biezundere kastverhael van Albert Jaeger (1927 – 1978) ston in 1976 in et Stellingwarfs tiedschrift ‘De Ovend’. Zo vlak veur de herdaenking van de bevri’jding, doukies in et veurjaor 75 jaor leden, leek dit een mooi mement om et verhael nog es te publiceren.  De schriever d’r van, Albert Jaeger, wodde in Amsterdag geboren, mar zien heit en mem kwammen van Berkoop en Tronde. Al riekelik gauw nao et ontstaon van de Stellingwarver Schrieversronte in 1972 zocht Albert Jaeger kontakt en vertelde dat hi’j graeg verhaelen schreef. En ok dat hi’j dat graeg in et Stellingwarfs doen willen zol. Et anleren d’r van gong him aorig makkelik of en de jaoren daorop verschenen mit riegelmaot verhaelen van him in De Ovend.

Foto: Sietske Bloemhoff

Nedersaksische schriefwedstried

Et Drentse ‘Huus van de Taol’ in Beilen orgeniseert opni’j een Nedersaksische schriefwedstried. Et doel is dat hier zoveul meugelik schrievers uut et hiele Nedersaksische taelgebied an mitdoen gaon. Et thema is ‘Vri’j?’ Dat mag mit de bevri’jding te maeken hebben, mar dat hoeft niet per se, zo wodt angeven. De heufdpries is € 350,-, de twiede pries is € 100,-. Daornaost wo’n de beste verhaelen in et blad ‘Zinnig’ plaetst. Et verhael mag uut maximaol 1.000 woorden bestaon. Et moet veur 10 jannewaori opstuurd wodden naor info@huusvandetaol.nl. De jury bestaot uut meensken uut et Nedersaksisch taelgebied. (Foto: Sietske Bloemhoff)

Mien puzelmobiel (Een verhael van Koosje Hornstra)

Hoe lange as ik al een mobieltien hebbe weet ik niet meer. Ik kreeg altied et ofdaankertien van mien jongste zeune. Die kocht dan weer et ni’jste medel. Ik gebruukte et ding ok alliend mar om in de vekaansie te melden, dawwe te plak weren, en ik hadde him mit in de tasse veur et geval da’k pech kreeg mit de auto. Dat is in al die jaoren niet neudig west.

   Omdat ik et mobieltien zo weinig bruukte, he’k ok nooit leerd om d’r goed mit omme te gaon en et gong dan ok vaeke mis. Now disse weke internet en tillefoon daegenlaank niet beschikber weren mos ik daenken an de veurige keer dat et zo was.

   Et is veur mi’j al een aorig perbleem om zo veer te kommen da’k XS4all bellen gao. Daor moej’ ok roem tied veur uuttrekken. Eerst moej’ et nummer intoetsen op et mobieltien en dat gaot me al niet vlot of. Hoe warkte dat ok al weer? Dan kriej’ een stemme d’r veur en die vragt een bepaolde keuzetoets in te drokken. Daornao moej’ jow relaosienummer intoetsen en ofsluten mit een hekkien, waornao aj’ nog weer kiezen moeten uut keuzetoetsen en dan heur ie: ‘Al onze medewerkers zijn in gesprek. Een ogenblik geduld alstublieft’. Dan komt d’r een meziekien en om de zoveul tied wodt die zin herhaeld. Ondertussen doe ‘k mar een spullegien Spider Solitaire, dat warkt nog wel al hej’ gien internet.

   Nao een menuut of tiene komt d’r dan een vrundelike manludestemme veur en moe’k bepaolde haandelings verrichten. Eerst op ’e komputer, waorbi’j alles in et Engels is en ik sommige woorden toch echt niet begriepe. Mar hi’j het daor dezelde tekst d’r veur en saemen kommen we d’r dan wel uut. Dan moe’k mit et mobieltien in de haand naor de meterkaaste in de gang waor et modem hangt en de stekker d’r uuttrekken. Nao een posien moet die d’r dan weer in en moe’k zeggen welke laampies branen. Dat is ekstra muuilik want et ding hangt op ’e kop. Et is nog in de tied da’k kaorties kocht om de tillefoon op te warderen, en zittende op ’e trappe in de gang zeg ik tegen et mannegien dat mien tillefoontegoed krapan op is. Verontschuldigings van zien kaante, dat ha’k even eerder zeggen moeten, want dan hadde hi’j mi’j wel beld.

   D’r is doe twie keer een monteur west veurdat alles weer in odder was. Intussen weren we niet te berieken. Niet via internet, niet via de vaaste tillefoon en mien mobiel leeg. Gelokkig woont mien ooldste zeune naost oons en kan ik daor in geval van nood terechte.

  Zo wol ik niet weer in de stress raeken en van die tied of he’k et goedkoopste abonnement. Daj’ dan ok nog niet van de perblemen of binnen dee laeter wel blieken. Op reize naor mien zuster in Zwitserlaand gongen we via Bingen an de Rhein. Daor vergeet ik et ding an de laeder te doen. We weren de aandere morgen nog mar een schoffien onderwegens in oonze ni’je auto, doe d’r op et schaarm een melding kwam dat d’r wat mis was. Wi’j bin stopt op de eerstvolgende Raststätte en ik bellen mit Kia-Nederlaand. Hi’j het nog krek zeggen kund, dat nao dit parkeerplak bi’j de eerste ofslag een Kiagerage was. Daor hebben ze de boel naokeken en niks vienen kund, dat we konnen gerust veerder rieden. We kregen een koppien koffie en ik kon mitien even vraogen hoe et mos om in de auto de tillefoon op te laeden. Dat bleek niet meugelik te wezen, omdat et originele snoer d’r niet bi’j was. Dat hadde mien zeune d’r niet bi’j leverd, want dat kon hi’j niet weeromme vienen.

   Via Freiburg reden we naor Schaffhausen en daor in et resterant moch ik wel even gebruuk maeken van een stopkontakt.

   Now was dus weer internet en de tillefoon buten warking. Deensdag naoda’k de eerpels opzet hadde, ha’k et wel even an tied. Zelde ritueel as boven en hi’j kon zien dat et d’r zundags om half zesse of gaon was. Ik mos een ni’je modem hebben, want die wol nao een storing niet meer resetten. Ondertussen was et kwat veur twaelf en ik mos mit et eten an de gang. Dat zee ik tegen him, mar d’r mos nog een ofspraoke maekt wodden veur de monteur, die et mit de post stuurde modem ansluten mos. Daor belde hi’j dan wel even veur weeromme, en ja hi’j hadde mien nommer wel.

   Ik hadde krek de boel opstaon doe ik een vremd geluud uut mien kaemertien heurde. Et duurde even veurda’k bedocht dat et mien mobieltien was. Tegen de tied da’k d’r was ston in et schaarm: oproep gemist. Ik weeromme naor de keuken, mar now wa’k d’r op bedocht, dat ik was d’r now op tied. Veeg ik niet verkeerd over et schaarm en dus weer: oproep gemist. Hi’j het nog een keer beld veur twaelf ure, mar ik kon niet bi’j et eten weg.

   Middags nao et tennisssen XS4all mar weer beld en ik hoefde disse keer niet iens te waachten. De monteur kon niet eerder as kommende maendag, mar gelokkig was mien jongste zeune in de buurt en die kon donderdag in de naomiddag de modem, die om drie ure ofleverd was, ansluten. Dat gong ok nog niet zomar, hi’j is d’r meer as drie kertier mit doende west. Gelokkig, doe hadde ik weer internet en tillefoon.

   Jammer genoeg was d’r daornao gien Word meer en kon ik al die berichten niet eupen kriegen en ok niet daor in typen. Gisteraovend is Joop een hiele tied d’r mit doende west, mar die kon et ok niet klaorkriegen.Wel het hi’j me dit pergramme wezen om in te schrieven. Ik daenke da’k een aandere Windows d’r op hebben moete en een aandere komputer. Wat een gedoe!

   Wat de mobiel anbelangd he’k an ‘t oefenen west om him ‘op te nemen’. Zeune Frank het et now zo insteleerd, da’k onderan alliend mar op een knoppien drokken moet. Dat jim kun mi’j now gerust ok mobiel bellen.